Kultura nienawiści: Droga ku moralnej otchłani

Kiedy życzymy śmierci przeciwnikom, zaczyna umierać społeczeństwo

Żyjemy w czasie, w którym wielu ludzi uważa się za moralnie lepszych tylko dlatego, że stoją po „właściwej” stronie sporu. To bardzo niebezpieczne złudzenie.

Człowiek, który zaczyna wierzyć, że jego przeciwnik polityczny nie jest już człowiekiem, lecz „zagrożeniem”, „problemem” albo „wcieleniem zła”, stoi już jedną nogą po stronie chaosu. Nie dlatego, że ma mocne poglądy. Mocne poglądy nie są problemem. Problem zaczyna się wtedy, gdy poglądy stają się usprawiedliwieniem pogardy.

A pogarda jest początkiem przemocy.

Od sporu do dehumanizacji

W zdrowym społeczeństwie przeciwnik polityczny jest kimś, z kim się spieramy. Może głęboko się mylić. Może głosić rzeczy szkodliwe. Może wymagać ostrej krytyki. Ale nadal jest człowiekiem.

Dzisiaj coraz częściej ta granica zanika.

W przestrzeni publicznej pojawiają się wypowiedzi, żarty i komentarze, w których śmierć przeciwnika staje się tematem rozrywki. Ludzie śmieją się z choroby, zagrożenia, zamachu, nieszczęścia. I robią to z przekonaniem, że są po stronie dobra.

To właśnie jest najbardziej przerażające.

Największe zło rzadko przychodzi do człowieka z napisem: „Jestem złem”. Ono przychodzi jako moralne oburzenie. Jako poczucie wyższości. Jako przekonanie: „My mamy rację, więc nam wolno więcej”.

Ale nie wolno.

Nikomu nie wolno odbierać drugiemu człowiekowi godności.

Słowo nie jest niewinne

Współczesny człowiek bardzo często lekceważy słowo. Mówi: „To tylko żart”. „To tylko komentarz”. „To tylko emocje”. „To tylko internet”.

Nie. To nie jest „tylko”.

Słowo porządkuje albo rozbija rzeczywistość. Słowo może budować wspólnotę albo zatruwać studnie, z których później wszyscy pijemy. Jeżeli codziennie nazywamy przeciwnika potworem, tyranem, faszystą, zdrajcą, śmieciem, zagrożeniem, to nie dziwmy się, że ktoś w końcu uzna, iż potwora należy zabić.

Każda przemoc najpierw rodzi się w języku.

Zanim człowiek podniesie rękę, najpierw w swoim sercu musi przestać widzieć w drugim człowieka.

Moralna pycha jest ślepa

Najbardziej niebezpieczny jest nie ten człowiek, który wie, że jest zdolny do zła. Najbardziej niebezpieczny jest ten, który wierzy, że zło zawsze jest tylko po drugiej stronie.

Taki człowiek nie bada własnego serca. Nie zadaje sobie pytania, czy jego gniew nie stał się nienawiścią. Nie widzi, że sam zaczyna przypominać to, z czym rzekomo walczy.

To jest wielki dramat współczesnej polityki: wielu ludzi nie chce już przekonywać przeciwnika. Chce go upokorzyć. Uciszyć. Wykluczyć. A czasem  wprost lub pośrednio  życzy mu śmierci.

To nie jest dojrzałość obywatelska. To nie jest troska o demokrację. To jest moralna degeneracja ubrana w język cnoty.

Media karmią potwora

Media i osoby publiczne często rozumieją bardzo dobrze, że gniew się sprzedaje. Strach przyciąga uwagę. Pogarda generuje kliknięcia. Nienawiść zwiększa oglądalność.

Dlatego człowiek nie jest już traktowany jako osoba. Jest traktowany jako paliwo dla konfliktu.

Jedni żyją z oburzenia. Drudzy z lęku. Jeszcze inni z cynicznego podgrzewania sporu. A zwykli ludzie, dzień po dniu, karmieni są przekazem, który mówi im: „Twój sąsiad, twój krewny, twój przeciwnik polityczny — to nie ktoś, z kim masz rozmawiać. To wróg”.

Jeżeli społeczeństwo codziennie słyszy, że druga strona jest nieludzka, w końcu zaczyna w to wierzyć.

A kiedy w to uwierzy, przemoc przestaje wydawać się przemocą. Zaczyna wyglądać jak „konieczność”.

Chrześcijańska odpowiedź: prawda bez nienawiści

Chrześcijaństwo nie wzywa nas do słabości. Nie nakazuje udawać, że zło nie istnieje. Nie mówi, że mamy milczeć wobec kłamstwa, przemocy czy niesprawiedliwości.

Ale chrześcijaństwo nakazuje nam coś znacznie trudniejszego: mówić prawdę bez utraty miłości.

Pismo Święte mówi:

„Niechaj nie wychodzi z ust waszych żadne zgniłe słowo, lecz tylko dobre, które może budować i przynieść łaskę słuchającym”
(Ef 4,29 BW)

To nie jest wezwanie do miękkiego, bezkształtnego języka. To wezwanie do odpowiedzialności. Do świadomości, że słowo ma wagę. Że wypowiedziane zdanie może stać się cegłą w murze nienawiści albo kamieniem w fundamencie prawdy.

Jezus idzie jeszcze dalej:

„Miłujcie nieprzyjaciół waszych i módlcie się za tych, którzy was prześladują”
(Mt 5,44 BW)

To jedno z najtrudniejszych przykazań. Nie dlatego, że jest sentymentalne. Przeciwnie — dlatego, że wymaga ogromnej siły moralnej.

Łatwo nienawidzić wroga.
Łatwo szydzić z przeciwnika.
Łatwo życzyć mu upadku.

Ale modlić się za niego? Widzieć w nim człowieka? Nie zgadzać się z nim, a jednak nie pozwolić, by nienawiść przejęła władzę nad sercem?

To wymaga prawdziwego charakteru.

Nienawiść niszczy najpierw tego, kto ją nosi

Człowiek, który nienawidzi, często myśli, że jego nienawiść jest skierowana na zewnątrz. W rzeczywistości ona najpierw niszczy jego samego.

Zatruwa język.
Zniekształca myślenie.
Odbiera zdolność rozeznania.
Zabija współczucie.
Czyni człowieka podatnym na manipulację.

Apostoł Jan pisze bardzo ostro:

„Kto nienawidzi brata swego, jest mordercą”
(1 J 3,15 BW)

To zdanie powinno nami wstrząsnąć.

Nienawiść nie jest niewinnym uczuciem. Jest duchową przemocą, która może z czasem przybrać formę czynu. Dlatego trzeba ją zatrzymać na poziomie serca, zanim przejdzie do języka. I trzeba ją zatrzymać na poziomie języka, zanim przejdzie do działania.

Nie musisz szanować poglądów, ale musisz uznać człowieka

Są poglądy fałszywe. Są idee niebezpieczne. Są programy polityczne, które należy ostro krytykować. Ale krytyka idei nie wymaga zniszczenia osoby.

To jest różnica między cywilizacją a barbarzyństwem.

Cywilizacja mówi: „Mylisz się, więc będę z tobą polemizował”.
Barbarzyństwo mówi: „Mylisz się, więc nie masz prawa istnieć”.

Jeżeli jako społeczeństwo wybierzemy drugą drogę, nie skończy się to zwycięstwem jednej strony. Skończy się rozpadem zaufania, wspólnoty i ładu moralnego.

Nikt nie wygra wojny wszystkich przeciwko wszystkim.

Co trzeba zrobić?

Po pierwsze, trzeba odzyskać odpowiedzialność za własny język. Nie powtarzać pogardy tylko dlatego, że robią to inni. Nie udawać, że nienawiść jest żartem. Nie pozwalać, by emocje tłumu zastąpiły sumienie.

Po drugie, trzeba przestać karmić się mediami, które żyją z naszego gniewu. Jeżeli codziennie przyjmujesz treści, które czynią cię bardziej wściekłym, bardziej pogardliwym i mniej zdolnym do rozmowy, to nie jesteś informowany. Jesteś formowany.

Po trzecie, trzeba odbudować kategorię bliźniego. Nie abstrakcyjnego człowieka gdzieś daleko, ale tego konkretnego: sąsiada, krewnego, współpracownika, wyborcę innej partii, człowieka o innych poglądach.

Nie musisz się z nim zgadzać.
Ale nie wolno ci pragnąć jego zniszczenia.

Stawka jest większa, niż myślimy

To nie jest tylko spór o politykę. To jest spór o duszę społeczeństwa.

Jeżeli nauczymy się życzyć śmierci przeciwnikom, wkrótce przestaniemy być zdolni do życia razem. Jeżeli pogarda stanie się normą, wspólnota stanie się niemożliwa. Jeżeli słowo zostanie całkowicie oderwane od odpowiedzialności, przemoc prędzej czy później znajdzie swoje usprawiedliwienie.

Dlatego trzeba powiedzieć jasno: człowiek, który życzy śmierci przeciwnikowi, nie broni dobra. On pozwala, by zło zamieszkało w jego własnym sercu.

A od tego zaczyna się każdy upadek.

Zakończenie

Nie musimy być naiwni. Nie musimy udawać, że różnice nie istnieją. Nie musimy rezygnować z prawdy, aby zachować pokój.

Ale musimy odmówić udziału w kulturze pogardy.

Musimy wrócić do odpowiedzialnego słowa, do moralnej trzeźwości i do uznania, że każdy człowiek – nawet przeciwnik – nosi w sobie godność, której nie wolno podeptać.

Bo społeczeństwo nie upada dopiero wtedy, gdy pojawia się przemoc na ulicach. Ono zaczyna upadać wcześniej – wtedy, gdy zwykli ludzie zaczynają mówić: „Dobrze by było, gdyby on umarł”.

To jest moment graniczny.

I jeśli go nie rozpoznamy, chaos nie przyjdzie z zewnątrz.
Wyrośnie z naszych własnych serc.